Thứ Bảy,  25/5/2019, 10:27 
Đặt báo in

Đừng vội tin số liệu điều tra xã hội học

TS. Nguyễn Minh Hòa
Thứ Tư,  24/4/2019, 17:10 

Đừng vội tin số liệu điều tra xã hội học

TS. Nguyễn Minh Hòa

(TBKTSG) - Nhiều sở ngành, quận huyện ở TPHCM đã tự tổ chức khảo sát, đánh giá sự hài lòng của người dân về công tác cải cách hành chính, kết quả thu được thật đáng phấn khởi, nhưng khi Ủy ban Mặt trận Tổ quốc thành phố chọn ngẫu nhiên trong số 38.000 hồ sơ hành chính mà một số đơn vị đã giải quyết để phỏng vấn lại thì kết quả rất khác.

Cấm xe máy: Mới tập trung phần ngọn, chưa giải quyết phần gốc

Tỷ lệ ủng hộ đề án hạn chế lưu thông xe máy là 62,56%? Ảnh: Lê Anh

Cần khẳng định, điều tra xã hội học là rất cần, nó như một lát cắt vào cơ thể xã hội để nhìn vào đó và biết trạng thái của bộ phận vào thời điểm đó đang như thế nào, để từ đó đưa ra các giải pháp trị liệu, do vậy người ta gọi nhà xã hội học là bác sĩ xã hội.

Nếu anh không biết được trạng thái đích thực của xã hội (niềm tin, tán đồng, bất bình, thăng bằng, khủng hoảng...) thì không thể nào đưa ra được các định hướng, chương trình hành động và giải pháp cụ thể.

Tuy nhiên, để có được con số đúng là điều cực kỳ khó, xin nhắc lại là cực kỳ khó. Một cuộc điều tra xã hội học phải trải qua nhiều khâu chuyên nghiệp, từ lập giả thuyết, xây dựng khung lý thuyết, chọn mẫu, lập bảng câu hỏi... rồi đến xử lý thông tin, bình luận và cùng với nó là công tác chuẩn bị như tuyển chọn, đào tạo, huấn luyện điều tra viên. Bất cứ một sai sót ở bất kỳ khâu nào đều dẫn đến sai lệch đầu ra.

Con số thì lạnh lùng, nhưng hậu quả xã hội trong nhiều trường hợp cực kỳ tàn khốc. Nước Anh hiện đang rối như gà mắc tóc vì Brexit, kết quả của cuộc trưng cầu dân ý vào ngày 23-6-2016 với tỷ lệ sít sao 51,9% dân Anh và Bắc Ireland muốn ra khỏi Liên minh châu Âu (EU).

Kết quả này không sai, nó phản ánh đúng tâm thế của dân Anh vào thời điểm đó. Vấn đề ở chỗ, lẽ ra trước khi cuộc trưng cầu diễn ra, phải cung cấp cho người dân tất cả các chiều kích khác nhau khi rời bỏ EU, thay vì chỉ cung cấp thông tin một chiều về cái được khi rời EU, chẳng hạn nước Anh không phải còng lưng nuôi các nước nghèo khác như Hy Lạp, Litva, Latvia...

Để giữ được tính khách quan, tránh xảy ra việc kết quả nghiên cứu bị “nhào nặn” nhằm phục vụ cho một mục tiêu nào đó, các đơn vị đi khảo sát bao giờ cũng là tổ chức trung gian, trung lập, kinh phí thực hiện cũng không lấy từ cơ quan, tổ chức sử dụng thông tin đó.

Để giữ được tính khách quan, tránh xảy ra việc kết quả nghiên cứu bị “nhào nặn” nhằm phục vụ cho một mục tiêu nào đó, các đơn vị đi khảo sát bao giờ cũng là tổ chức trung gian, trung lập, kinh phí thực hiện cũng không lấy từ cơ quan, tổ chức sử dụng thông tin đó. Các cơ quan nghiên cứu dư luận xã hội nổi tiếng trên thế giới như Gallup (Mỹ), IFOP (Pháp)... đều là các trung tâm, viện nghiên cứu độc lập.

Cách nay ít năm, ở đồng bằng sông Cửu Long, một tổ chức đoàn thanh niên làm cuộc điều tra xã hội học về tình trạng say xỉn, đánh bạc và đánh vợ. Kết quả thật bất ngờ với lãnh đạo (nhưng không bất ngờ với giới chuyên môn) là tỷ lệ thanh niên vướng vào các tệ nạn xã hội này cực thấp, dưới 3%, có xã là 0%, chẳng giống với thực tế.

Tại sao lại ra nông nỗi này? Ấy là khi thiết kế bảng hỏi, các bạn trong ban chấp hành tỉnh đoàn, huyện đoàn đã sử dụng quá nhiều câu hỏi loại yes/no. Chẳng hạn anh có thường xuyên say xỉn không? Anh có đánh vợ không? Anh có tham gia đánh bạc, cá độ không? Đây là loại câu hỏi không nên dùng, bởi lẽ ai cũng biết những hành động đó là xấu, tiêu cực, xã hội không chấp nhận, nên chả ai dại gì trả lời là có. Chuyện nhỏ thế cho thấy thiết kế câu hỏi là một khoa học và nghệ thuật, chẳng dễ ăn chút nào.

Còn ở TPHCM, thời gian qua, các sở ngành, quận, huyện đã tự tổ chức khảo sát, đánh giá sự hài lòng của người dân sau một năm thí điểm cải cách hành chính. Kết quả thu được thật đáng phấn khởi là đa số người dân hài lòng, thậm chí có nơi tỷ lệ hài lòng lên tới 99%.

Nhưng năm 2018, trong một cuộc khảo sát độc lập của Ủy ban Mặt trận Tổ quốc thành phố ở hai sở và ba quận, huyện, khi cán bộ Ủy ban Mặt trận Tổ quốc thành phố chọn ngẫu nhiên 2.468 hồ sơ trong số 38.000 hồ sơ mà các đơn vị này đã giải quyết và phỏng vấn qua điện thoại hoặc mời đến phỏng vấn trực tiếp (gần 1.200 người có trả lời) thì kết quả thu được lại là khá nhiều người than phiền thủ tục hành chính rườm rà, phải đi lại nhiều lần, cán bộ công chức giải thích các thủ tục khó hiểu nên gây khó khăn cho người dân(1). Tại sao lại như vậy?

Thật khó để bình luận kỹ càng vì người viết không được tiếp xúc trực tiếp với bộ hồ sơ nghiên cứu. Nhưng trong khảo sát xã hội học, chọn mẫu là một trong các khâu quan trọng nhất, chọn mẫu sai không mang tính đại diện thì sẽ đưa đến kết quả sai, người thiết kế mẫu hoàn toàn có thể lái dư luận xã hội theo cách mà mình mong muốn.

Giả sử ngay lúc này, nếu ai đó muốn có kết quả mỹ mãn rằng nước chấm công nghiệp cũng là nước mắm, để thu được đến 70-80% (hoặc cao hơn) bày tỏ thái độ đồng ý, thì họ chỉ việc đứng sẵn ở siêu thị đợi xem ai mua nước mắm công nghiệp là đưa câu hỏi kèm theo quà tặng, chắc chắn câu trả lời sẽ là gật đầu.

Nhiều người nói rằng tôi hỏi nhiều lắm, đến hàng chục ngàn người, cho nên chắc chắn độ tin cậy là cao. Điều đó là sai lầm, bởi quy mô lớn hay nhỏ của mẫu không phản ánh trung thực bức tranh nhân khẩu học xã hội.

Một ví dụ điển hình và kinh điển cho trường hợp này là trong cuộc chạy đua giành chức Tổng thống giữa Roosevelt và Hoover, một nhóm phỏng vấn 2 triệu người, nhóm khác phỏng vấn có 4.000 người, rốt cục nhóm nghiên cứu 4.000 người dự báo đúng Roosevelt sẽ trở thành tổng thống vì nhóm này chọn phân phối mẫu trong hầu hết các nhóm dân cư, trong khi nhóm phỏng vấn 2 triệu người lại trật lất vì họ chọn xác suất trong danh bạ điện thoại, nhưng vào năm 1930, chỉ những người khá giả mới có điện thoại, do vậy đó chỉ là ý kiến của một thành phần dân cư.

Chính vì thế khi thấy các khảo sát tiến hành với vài chục ngàn người thì hãy đừng vội tin. Ngay cả khi tiến trình nghiên cứu được coi là ít sai sót, chấp nhận được thì khâu xử lý thông tin đầu ra và bình luận vẫn có thể lái dư luận theo hướng có lợi hay bất lợi cho ai đó.

Chẳng hạn, Viện Chiến lược và Phát triển giao thông vận tải đã phát ra 30.000 phiếu khảo sát ở địa bàn 24 quận, huyện của TPHCM. Kết quả khảo sát cho thấy tỷ lệ ủng hộ đề án hạn chế lưu thông xe máy là 62,56%. Tuy nhiên sẽ là không ổn nếu cho rằng 62,56% đó là ý kiến của hơn 8 triệu dân thành phố và càng không ổn hơn khi cho rằng 62,56% đó đồng ý với các giải pháp hạn chế xe máy mà họ đưa ra.

Sẽ còn nhiều chuyện khác nữa có thể nói đến để chỉ ra kết quả của một cuộc điều tra xã hội học. Đây là việc làm cần thiết nhưng không nên lạm dụng nó quá và phải được thực hiện một cách rất chuyên nghiệp, nếu không sẽ hỏng bét hết cả.

Tạo ra một con số đã khó, nhưng hiểu sâu xa đằng sau con số đó là gì và sử dụng con số đó như thế nào mới là điều quan trọng, nhà xã hội học nổi tiếng thế giới người Anh Peter Berger đã nói như thế. 

(1) https://tuoitre.vn/hai-long-99-nhung-dan-van-than-phien-vi-thu-tuc-ruom-ra-20190411223126877.htm

In bài
Gửi bài cho bạn bè
Top
TÀI CHÍNH - NGÂN HÀNG
NGÂN HÀNG
BẢO HIỂM
CHỨNG KHOÁN
TIỀN TỆ
KINH DOANH
THƯƠNG MẠI - DỊCH VỤ
XUẤT NHẬP KHẨU
CHUYỂN ĐỘNG CÔNG THƯƠNG
THƯƠNG MẠI ĐIỆN TỬ
KHUYẾN MÃI
WEB GIÁ RẺ
DIỄN ĐÀN
Ý KIẾN
GHI NHẬN
BẠN ĐỌC VIẾT
BLOG
VIỆC GÌ? Ở ĐÂU?
DOANH NGHIỆP
CHUYỆN LÀM ĂN
QUẢN TRỊ SỨC KHỎE
PHÁP LUẬT
QUẢN TRỊ
MỘT VÒNG DOANH NGHIỆP
DỮ LIỆU DOANH NGHIỆP
VĂN HÓA - XÃ HỘI
VĂN HÓA
XÃ HỘI
ĐỊA ỐC
NHÀ ĐẤT
QUY HOẠCH - HẠ TẦNG
DỰ ÁN
GÓC TƯ VẤN
THẾ GIỚI
PHÂN TÍCH - BÌNH LUẬN
THỊ TRƯỜNG - DOANH NGHIỆP
 
Giấy phép Báo điện tử số: 2302/GP-BTTTT, cấp ngày 29/11/2012
Tổng biên tập: Trần Minh Hùng.
Phó tổng biên tập: Phan Chiến Thắng.
Thư ký tòa soạn: Hồng Văn; Phó thư ký tòa soạn: Yến Dung.
Tòa soạn: Số 35 Nam Kỳ Khởi Nghĩa, Quận 1, TP.HCM. ĐT:(8428)3829 5936; Fax:(8428)3829 4294; Email: online@kinhtesaigon.vn
Thời báo Kinh tế Sài Gòn giữ bản quyền nội dung của trang web thesaigontimes.vn. Không sử dụng lại nội dung trên trang này dưới mọi hình thức, trừ khi được Thời báo Kinh tế Sài Gòn đồng ý bằng văn bản.
Trang ngoài sẽ được mở ra ở cửa sổ mới. Thời báo Kinh tế Sài Gòn Online không chịu trách nhiệm nội dung trang ngoài.
Bản quyền thuộc về SaigonTimesGroup.

Mobile

Đừng vội tin số liệu điều tra xã hội học
Thứ Tư,  24/4/2019, 17:10 
TS. Nguyễn Minh Hòa

Đừng vội tin số liệu điều tra xã hội học

TS. Nguyễn Minh Hòa

(TBKTSG) - Nhiều sở ngành, quận huyện ở TPHCM đã tự tổ chức khảo sát, đánh giá sự hài lòng của người dân về công tác cải cách hành chính, kết quả thu được thật đáng phấn khởi, nhưng khi Ủy ban Mặt trận Tổ quốc thành phố chọn ngẫu nhiên trong số 38.000 hồ sơ hành chính mà một số đơn vị đã giải quyết để phỏng vấn lại thì kết quả rất khác.

Cấm xe máy: Mới tập trung phần ngọn, chưa giải quyết phần gốc

Tỷ lệ ủng hộ đề án hạn chế lưu thông xe máy là 62,56%? Ảnh: Lê Anh

Cần khẳng định, điều tra xã hội học là rất cần, nó như một lát cắt vào cơ thể xã hội để nhìn vào đó và biết trạng thái của bộ phận vào thời điểm đó đang như thế nào, để từ đó đưa ra các giải pháp trị liệu, do vậy người ta gọi nhà xã hội học là bác sĩ xã hội.

Nếu anh không biết được trạng thái đích thực của xã hội (niềm tin, tán đồng, bất bình, thăng bằng, khủng hoảng...) thì không thể nào đưa ra được các định hướng, chương trình hành động và giải pháp cụ thể.

Tuy nhiên, để có được con số đúng là điều cực kỳ khó, xin nhắc lại là cực kỳ khó. Một cuộc điều tra xã hội học phải trải qua nhiều khâu chuyên nghiệp, từ lập giả thuyết, xây dựng khung lý thuyết, chọn mẫu, lập bảng câu hỏi... rồi đến xử lý thông tin, bình luận và cùng với nó là công tác chuẩn bị như tuyển chọn, đào tạo, huấn luyện điều tra viên. Bất cứ một sai sót ở bất kỳ khâu nào đều dẫn đến sai lệch đầu ra.

Con số thì lạnh lùng, nhưng hậu quả xã hội trong nhiều trường hợp cực kỳ tàn khốc. Nước Anh hiện đang rối như gà mắc tóc vì Brexit, kết quả của cuộc trưng cầu dân ý vào ngày 23-6-2016 với tỷ lệ sít sao 51,9% dân Anh và Bắc Ireland muốn ra khỏi Liên minh châu Âu (EU).

Kết quả này không sai, nó phản ánh đúng tâm thế của dân Anh vào thời điểm đó. Vấn đề ở chỗ, lẽ ra trước khi cuộc trưng cầu diễn ra, phải cung cấp cho người dân tất cả các chiều kích khác nhau khi rời bỏ EU, thay vì chỉ cung cấp thông tin một chiều về cái được khi rời EU, chẳng hạn nước Anh không phải còng lưng nuôi các nước nghèo khác như Hy Lạp, Litva, Latvia...

Để giữ được tính khách quan, tránh xảy ra việc kết quả nghiên cứu bị “nhào nặn” nhằm phục vụ cho một mục tiêu nào đó, các đơn vị đi khảo sát bao giờ cũng là tổ chức trung gian, trung lập, kinh phí thực hiện cũng không lấy từ cơ quan, tổ chức sử dụng thông tin đó.

Để giữ được tính khách quan, tránh xảy ra việc kết quả nghiên cứu bị “nhào nặn” nhằm phục vụ cho một mục tiêu nào đó, các đơn vị đi khảo sát bao giờ cũng là tổ chức trung gian, trung lập, kinh phí thực hiện cũng không lấy từ cơ quan, tổ chức sử dụng thông tin đó. Các cơ quan nghiên cứu dư luận xã hội nổi tiếng trên thế giới như Gallup (Mỹ), IFOP (Pháp)... đều là các trung tâm, viện nghiên cứu độc lập.

Cách nay ít năm, ở đồng bằng sông Cửu Long, một tổ chức đoàn thanh niên làm cuộc điều tra xã hội học về tình trạng say xỉn, đánh bạc và đánh vợ. Kết quả thật bất ngờ với lãnh đạo (nhưng không bất ngờ với giới chuyên môn) là tỷ lệ thanh niên vướng vào các tệ nạn xã hội này cực thấp, dưới 3%, có xã là 0%, chẳng giống với thực tế.

Tại sao lại ra nông nỗi này? Ấy là khi thiết kế bảng hỏi, các bạn trong ban chấp hành tỉnh đoàn, huyện đoàn đã sử dụng quá nhiều câu hỏi loại yes/no. Chẳng hạn anh có thường xuyên say xỉn không? Anh có đánh vợ không? Anh có tham gia đánh bạc, cá độ không? Đây là loại câu hỏi không nên dùng, bởi lẽ ai cũng biết những hành động đó là xấu, tiêu cực, xã hội không chấp nhận, nên chả ai dại gì trả lời là có. Chuyện nhỏ thế cho thấy thiết kế câu hỏi là một khoa học và nghệ thuật, chẳng dễ ăn chút nào.

Còn ở TPHCM, thời gian qua, các sở ngành, quận, huyện đã tự tổ chức khảo sát, đánh giá sự hài lòng của người dân sau một năm thí điểm cải cách hành chính. Kết quả thu được thật đáng phấn khởi là đa số người dân hài lòng, thậm chí có nơi tỷ lệ hài lòng lên tới 99%.

Nhưng năm 2018, trong một cuộc khảo sát độc lập của Ủy ban Mặt trận Tổ quốc thành phố ở hai sở và ba quận, huyện, khi cán bộ Ủy ban Mặt trận Tổ quốc thành phố chọn ngẫu nhiên 2.468 hồ sơ trong số 38.000 hồ sơ mà các đơn vị này đã giải quyết và phỏng vấn qua điện thoại hoặc mời đến phỏng vấn trực tiếp (gần 1.200 người có trả lời) thì kết quả thu được lại là khá nhiều người than phiền thủ tục hành chính rườm rà, phải đi lại nhiều lần, cán bộ công chức giải thích các thủ tục khó hiểu nên gây khó khăn cho người dân(1). Tại sao lại như vậy?

Thật khó để bình luận kỹ càng vì người viết không được tiếp xúc trực tiếp với bộ hồ sơ nghiên cứu. Nhưng trong khảo sát xã hội học, chọn mẫu là một trong các khâu quan trọng nhất, chọn mẫu sai không mang tính đại diện thì sẽ đưa đến kết quả sai, người thiết kế mẫu hoàn toàn có thể lái dư luận xã hội theo cách mà mình mong muốn.

Giả sử ngay lúc này, nếu ai đó muốn có kết quả mỹ mãn rằng nước chấm công nghiệp cũng là nước mắm, để thu được đến 70-80% (hoặc cao hơn) bày tỏ thái độ đồng ý, thì họ chỉ việc đứng sẵn ở siêu thị đợi xem ai mua nước mắm công nghiệp là đưa câu hỏi kèm theo quà tặng, chắc chắn câu trả lời sẽ là gật đầu.

Nhiều người nói rằng tôi hỏi nhiều lắm, đến hàng chục ngàn người, cho nên chắc chắn độ tin cậy là cao. Điều đó là sai lầm, bởi quy mô lớn hay nhỏ của mẫu không phản ánh trung thực bức tranh nhân khẩu học xã hội.

Một ví dụ điển hình và kinh điển cho trường hợp này là trong cuộc chạy đua giành chức Tổng thống giữa Roosevelt và Hoover, một nhóm phỏng vấn 2 triệu người, nhóm khác phỏng vấn có 4.000 người, rốt cục nhóm nghiên cứu 4.000 người dự báo đúng Roosevelt sẽ trở thành tổng thống vì nhóm này chọn phân phối mẫu trong hầu hết các nhóm dân cư, trong khi nhóm phỏng vấn 2 triệu người lại trật lất vì họ chọn xác suất trong danh bạ điện thoại, nhưng vào năm 1930, chỉ những người khá giả mới có điện thoại, do vậy đó chỉ là ý kiến của một thành phần dân cư.

Chính vì thế khi thấy các khảo sát tiến hành với vài chục ngàn người thì hãy đừng vội tin. Ngay cả khi tiến trình nghiên cứu được coi là ít sai sót, chấp nhận được thì khâu xử lý thông tin đầu ra và bình luận vẫn có thể lái dư luận theo hướng có lợi hay bất lợi cho ai đó.

Chẳng hạn, Viện Chiến lược và Phát triển giao thông vận tải đã phát ra 30.000 phiếu khảo sát ở địa bàn 24 quận, huyện của TPHCM. Kết quả khảo sát cho thấy tỷ lệ ủng hộ đề án hạn chế lưu thông xe máy là 62,56%. Tuy nhiên sẽ là không ổn nếu cho rằng 62,56% đó là ý kiến của hơn 8 triệu dân thành phố và càng không ổn hơn khi cho rằng 62,56% đó đồng ý với các giải pháp hạn chế xe máy mà họ đưa ra.

Sẽ còn nhiều chuyện khác nữa có thể nói đến để chỉ ra kết quả của một cuộc điều tra xã hội học. Đây là việc làm cần thiết nhưng không nên lạm dụng nó quá và phải được thực hiện một cách rất chuyên nghiệp, nếu không sẽ hỏng bét hết cả.

Tạo ra một con số đã khó, nhưng hiểu sâu xa đằng sau con số đó là gì và sử dụng con số đó như thế nào mới là điều quan trọng, nhà xã hội học nổi tiếng thế giới người Anh Peter Berger đã nói như thế. 

(1) https://tuoitre.vn/hai-long-99-nhung-dan-van-than-phien-vi-thu-tuc-ruom-ra-20190411223126877.htm

TIN BÀI LIÊN QUAN
In bài
Gửi bài cho bạn bè
CÙNG CHUYÊN MỤC